Inleiding: van telefoongesprek naar uitzending

Op 30 maart 2025 zond ZEMBLA (BNNVARA) een aflevering uit over rashondenfokkerij. Daarin stonden vermeende misstanden binnen fokreglementen centraal. Als voorzitter van een betrokken rasvereniging werd ik telefonisch benaderd voor toelichting.

Wat daarna volgde, roept serieuze vragen op over de journalistieke zorgvuldigheid bij ZEMBLA. Een herkenbaar fragment van mijn stem werd uitgezonden — zonder voorafgaande melding of toestemming.

Toen ik de redactie hierop aansprak, erkende men dat ik niet was geïnformeerd. Het telefoongesprek was niet alleen opgenomen, maar ook zonder overleg in de uitzending verwerkt. Er werden excuses aangeboden, maar men vond de fout “niet van dien aard” om de uitzending aan te passen of te rectificeren.

Die reactie vond ik onbevredigend. Sterker nog: het is tekenend voor bredere nalatigheid die vaker voorkomt bij dit soort journalistiek.

Oordeel Ombudsman: schending journalistieke zorgvuldigheid door ZEMBLA

Op mijn verzoek onderzocht de NPO Ombudsman deze gang van zaken. Haar oordeel bevestigde wat ik al vermoedde:

“Het nalaten van de omroepmedewerker om het gebruik van de opname in de uitzending te melden, is in strijd met de Code Journalistiek Handelen.”

ZEMBLA handelde dus in strijd met de eigen gedragscode. Volgens de Ombudsman moeten bronnen — zoals ik — vooraf weten dat een opname herkenbaar wordt gebruikt. Alleen dan kunnen zij bewust kiezen voor medewerking.

Dit is essentieel. Als iemand herkenbaar in beeld of geluid verschijnt, zeker bij gevoelige onderwerpen, is toestemming meer dan een juridische kwestie. Het is een morele én professionele verantwoordelijkheid.eit. Het is ook een morele én professionele verantwoordelijkheid.

Tekortschietende journalistieke zorgvuldigheid bij ZEMBLA?

1. Gebrek aan context ondermijnt betrouwbaarheid

Van mijn toelichting werd slechts één losse uitspraak gebruikt. Andere belangrijke punten — zoals het outcross-beleid van onze vereniging — zijn volledig weggelaten. Daardoor ontstond een ongenuanceerd beeld. Mijn bijdrage werd gereduceerd tot een losse zin, zonder duiding of context.

2. Indirecte herkenbaarheid ondermijnt bronbescherming

De uitzending verwees expliciet naar “de rasvereniging” en riep mensen op contact op te nemen. Mijn naam staat als voorzitter op de website. Samen met mijn stem was de link eenvoudig te leggen. De redenering dat ik “niet met naam genoemd werd”, is formeel juist, maar feitelijk misleidend.

3. Selectieve citaten verzwakken journalistieke integriteit

De redactie koos ervoor om alleen citaten te gebruiken die pasten binnen het kritische narratief. Dat mag — journalistieke vrijheid is ook keuzevrijheid — maar zorgvuldige journalistiek vraagt méér. De context waarin mijn uitspraak werd gedaan, werd genegeerd.

Het fragment ging over een hond met een HD-B beoordeling. Daarin stelde iemand dat zo’n hond een milde vorm van HD zou hebben, en dus “ziek” zou zijn. Dat klopt niet. Een HD-B uitslag is geen diagnose, maar een risicoschatting. HD-foto’s worden beoordeeld door mensen en bevatten altijd interpretatie. Een hond met HD-B hoeft in de praktijk geen enkele beperking te hebben.

Door deze nuances weg te laten, wekt ZEMBLA de indruk dat elke HD-B hond per definitie ziek is. Dat is onjuist en onwetenschappelijk.

ZEMBLA stelt zich hierbij te baseren op “deskundigen”. Maar nergens wordt duidelijk wie dat zijn, wat hun expertise is op dit gebied of hoe hun uitspraken zich verhouden tot erkende veterinaire richtlijnen.

Zonder transparantie over bronnen ontstaat een vertekend beeld. Het publiek ziet een eenzijdige reconstructie, zonder onderbouwing van betrouwbaarheid.

4. Onzorgvuldige journalistiek en de impact op vrijwilligers

Deze werkwijze had voor mij duidelijke persoonlijke gevolgen. Ik kreeg te maken met ongemakkelijke reacties, verwarring in mijn directe omgeving en een verslechterde relatie met enkele betrokkenen.

Maar de impact reikt verder dan alleen mijn situatie. Dit soort journalistiek schaadt ook breder het vertrouwen van vrijwilligers en bestuursleden. Juist mensen die zich inzetten voor de samenleving en openstaan voor dialoog, haken af als ze op deze manier worden behandeld.

Want wie wil er nog meewerken aan interviews, als je stem zonder overleg wordt gebruikt en je boodschap wordt teruggebracht tot één losse quote?

Journalistieke vrijheid vereist verantwoordelijkheid

Kritische journalistiek is waardevol. Programma’s als ZEMBLA hebben een rol in het blootleggen van misstanden. Maar er is een grens tussen kritisch en respectloos, tussen doorvragen en verdraaien.

Die grens is hier overschreden.

Journalistieke vrijheid is geen vrijbrief voor willekeur. Een stem zonder overleg en zonder context monteren is geen degelijkheid — het is manipulatie. Zelfs als het juridisch net mag, is het moreel onhoudbaar.

ZEMBLA lijkt zich bovendien niet bewust van het machtsverschil tussen redactie en bron. Een professionele omroep beschikt over zendtijd, montagetools en invloed. De bron — een vrijwilliger met oprechte betrokkenheid — heeft geen controle over het eindresultaat. Juist daarom ligt de verantwoordelijkheid bij de redactie.

ZEMBLA is onderdeel van het publieke bestel en wordt gefinancierd met belastinggeld. Dan mag je extra zorgvuldigheid verwachten. Het toegeven van een fout zonder consequenties ondermijnt het publieke vertrouwen.

Het roept een pijnlijke vraag op: hoeveel ruimte is er nog voor journalistieke zorgvuldigheid bij ZEMBLA, als genuanceerde bijdragen worden weggefilterd zodra ze niet passen in het verhaal?